برای اولین تجربهٔ SQL لازم نیست از قبل دیتابیس بلد باشید. در این راهنما ابتدا DB Browser for SQLite را روی کامپیوتر نصب می‌کنید، سپس یک فایل دیتابیس آماده را باز می‌کنید و در قالب بازی «پروندهٔ اردک گمشده» سرنخ‌ها را با چند دستور ساده کشف می‌کنید. مأموریت برای دانشجویانی طراحی شده که قبلاً با Python، C و Scratch آشنا شده‌اند.

DB Browser for SQLite چیست و چرا از آن استفاده می‌کنیم؟

DB Browser for SQLite یک برنامهٔ رایگان و متن‌باز با رابط گرافیکی است که به شما اجازه می‌دهد فایل‌های دیتابیس SQLite را باز کنید، جدول‌ها را ببینید و کوئری SQL اجرا کنید. SQLite موتور دیتابیس است و DB Browser ابزار کار با آن؛ این دو یک نرم‌افزار واحد نیستند. توضیح امکانات در وب‌سایت رسمی DB Browser آمده است.

در این بازی فقط داده‌ها را می‌خوانیم. هنوز نیازی به ساخت جدول، تغییر رکورد یا حذف اطلاعات ندارید. بنابراین با دستور SELECT شروع می‌کنیم.

دانلود و نصب DB Browser for SQLite

برای دریافت نسخهٔ مناسب سیستم‌عامل، فقط از صفحهٔ دانلود رسمی DB Browser استفاده کنید. فایل‌های این برنامه برای Windows، macOS و Linux ارائه می‌شوند.

مراحل دانلود و نصب

  1. ویندوز (Windows)

    در صفحهٔ دانلود، بخش Windows را پیدا کنید. برای اغلب کامپیوترهای ویندوزی نسخهٔ Standard installer for 64-bit Windows مناسب است؛ اگر دستگاه ARM64 یا 32-bit دارید، نسخهٔ همان معماری را انتخاب کنید. فایل نصب را اجرا و مراحل را کامل کنید.

  2. مک (macOS)

    در بخش macOS، بستهٔ Universal را دانلود کنید. آن را طبق راهنمای سیستم نصب و نرم‌افزار را اجرا کنید.

  3. لینوکس (Linux)

    بخش Linux صفحهٔ رسمی را ببینید. بسته به توزیع می‌توانید از AppImage یا بستهٔ مدیر بسته استفاده کنید. برای نمونه روی Debian/Ubuntu معمولاً دستور sudo apt install sqlitebrowser در دسترس است.

  4. اطمینان از نصب

    برنامهٔ DB Browser for SQLite را اجرا کنید. اگر صفحهٔ اصلی و گزینهٔ Open Database را می‌بینید، برای مرحلهٔ بعد آماده‌اید.

فایل معما را آماده کنید

فایل را از این لینک دانلود کنید،  توسط مدرس ارائه می‌شود. اگر فایل به‌صورت ZIP دریافت کرده‌اید، ابتدا آن را Extract کنید تا به فایل با پسوند .db برسید. آن را در پوشه‌ای مشخص مثل Documents/SQL-Mystery نگه دارید. پسوند فایل را تغییر ندهید.

بازکردن دیتابیس در نرم‌افزار

  1. اجرای برنامه

    DB Browser for SQLite را باز کنید.

  2. انتخاب فایل

    روی Open Database کلیک کنید و فایل duck_mystery.db را انتخاب کنید.

  3. دیدن جدول‌ها

    در تب Database Structure فهرست جدول‌ها را ببینید. در تب Browse Data می‌توانید از منوی Table، یک جدول را انتخاب کنید.

  4. ورود به محیط SQL

    تب Execute SQL را باز کنید. کوئری را در ویرایشگر بنویسید، دکمهٔ اجرای SQL را بزنید و نتیجه را در پنل پایین مشاهده کنید.

چهار بخش اصلی DB Browser را بشناسیم

بخش‌های موردنیاز در نخستین جلسه
بخشکاربرد
Database Structureنمایش ساختار، نام جدول‌ها و ستون‌ها
Browse Dataنمایش ردیف‌ها و داده‌های ذخیره‌شده
Execute SQLنوشتن و اجرای دستورهای SQL
Write Changesذخیرهٔ تغییرات ایجادشده در فایل؛ در این بازی لازم نیست

اولین کوئری SQL خود را اجرا کنید

در تب Execute SQL، دستور زیر را بنویسید. SELECT یعنی چه داده‌ای می‌خواهیم؛ * یعنی همهٔ ستون‌ها؛ و FROM مشخص می‌کند از کدام جدول بخوانیم.

نمایش همهٔ ستون‌های جدول suspects
SELECT *
FROM suspects;

حالا فقط ستون نام را بخواهید. متوجه می‌شوید که برای دیدن یک ستون، نیازی نیست تمام اطلاعات را نمایش دهید.

نمایش نام‌های مظنونان
SELECT name
FROM suspects;

اگر بخواهیم داده‌ها را محدود کنیم، از WHERE استفاده می‌کنیم. دستور زیر فقط افراد عضو تیم Python را نشان می‌دهد.

فیلتر نتایج با WHERE
SELECT name, team
FROM suspects
WHERE team = 'Python';

شروع بازی: پروندهٔ اردک گمشده

CASE #001: WHERE IS QUACK? اردک زرد دوست‌داشتنی کلاس، «کواک»، ناپدید شده است. ساعت ۱۴:۲۰ روی میز مدرس بود، اما ساعت ۱۴:۳۵ دیگر اثری از آن نبود. شاهدی می‌گوید حدود ساعت ۱۴:۲۷ شخصی با ژاکت زرد و کوله‌پشتی آبی، در حالی که جعبه‌ای کوچک حمل می‌کرد، در راهرو دیده شده است.

شما گروه کارآگاهان داده هستید. به‌جای حدس‌زدن، باید اطلاعات پرونده را در دیتابیس پیدا کنید و با کوئری‌های SQL به یک نتیجهٔ قابل‌دفاع برسید. تا پایان مأموریت جدول final_message را باز نکنید تا داستان لو نرود.

چه جدول‌هایی در دیتابیس قرار دارند؟

نقشهٔ پروندهٔ تمرینی
جدولمحتوا
case_infoشرح پرونده و زمان ناپدیدشدن
suspectsفهرست ۱۸ مظنون، لباس و تیم آن‌ها
sightingsگزارش شاهدها و مشاهدات
door_logsسوابق ورود و خروج اتاق‌ها
final_messageتوضیح پایانی؛ فقط بعد از حل معما

مأموریت‌های مرحله‌به‌مرحله

در هر مرحله، کوئری را خودتان بنویسید، اجرا کنید و توضیح دهید خروجی چه چیزی را ثابت می‌کند. اگر گروهی کار می‌کنید، هر بار نویسندهٔ کوئری را عوض کنید.

مأموریت ۱: پرونده را بخوانید

تمام اطلاعات جدول case_info را نمایش دهید. بازهٔ زمانی ناپدیدشدن اردک چیست؟

دیدن پاسخ و راهنمای حل
راهنمایی: SELECT * FROM case_info;

مأموریت ۲: مظنونان را بشناسید

ستون name را از جدول suspects نمایش دهید. تعداد افراد حاضر در فهرست را بررسی کنید.

دیدن پاسخ و راهنمای حل
راهنمایی: SELECT name FROM suspects; برای شمارش می‌توانید از SELECT COUNT(*) FROM suspects; استفاده کنید.

مأموریت ۳: سرنخ ژاکت زرد

مظنونانی را پیدا کنید که jacket_color آن‌ها «زرد» است. فقط نام و رنگ کوله‌پشتی آن‌ها را نمایش دهید.

دیدن پاسخ و راهنمای حل
راهنمایی: شرط WHERE jacket_color = 'زرد'

مأموریت ۴: دو شرط هم‌زمان

چه کسانی هم ژاکت زرد دارند و هم کوله‌پشتی آبی؟ نام و شناسهٔ آنان را پیدا کنید.

دیدن پاسخ و راهنمای حل
راهنمایی: از AND بین دو شرط استفاده کنید.

مأموریت ۵: ورود به انبار

در جدول door_logs دنبال افرادی بگردید که بین ساعت 14:20 و 14:35 وارد انبار شده‌اند. شناسهٔ آن‌ها را با جدول suspects تطبیق دهید.

دیدن پاسخ و راهنمای حل
راهنمایی: entry_time BETWEEN '14:20' AND '14:35' و door_name = 'انبار' و action = 'ورود'

مأموریت ۶: جمع‌بندی شواهد

با کنار هم گذاشتن مشخصات ظاهری و سوابق ورود به انبار، نام فرد مرتبط با ماجرا را مشخص کنید. سپس فقط در مرحلهٔ آخر، توضیح او را در final_message بخوانید.

دیدن پاسخ و راهنمای حل
راهنمایی: می‌توانید ابتدا شناسهٔ مشترک را دستی تطبیق دهید؛ برای حل حرفه‌ای‌تر از JOIN استفاده کنید.

SQL چگونه به حل معما کمک می‌کند؟

هر پرسش شما یک کوئری است. دیتابیس به‌جای اینکه همهٔ داده‌ها را یک‌جا بخوانید، بخش موردنیاز را برمی‌گرداند. زمانی که دو شرط دارید، با AND می‌گویید هر دو باید درست باشند؛ با OR می‌گویید درست‌بودن یکی از آن‌ها کافی است.

نمونهٔ ترکیب دو شرط؛ بهتر است قبل از دیدن این پاسخ، مأموریت ۴ را خودتان حل کنید.
SELECT id, name
FROM suspects
WHERE jacket_color = 'زرد'
  AND backpack_color = 'آبی';

در مراحل پیشرفته‌تر، شناسهٔ یک شخص در جدول suspects را می‌توان با person_id در جدول door_logs مرتبط کرد. این همان مسئله‌ای است که بعداً با JOIN حل می‌کنیم.

اگر کوئری خطا داد چه کنیم؟

  • پیام خطا را دقیق بخوانید. «no such table» معمولاً به معنی اشتباه‌بودن نام جدول یا بازنبودن دیتابیس درست است.
  • نام ستون را از تب Database Structure بررسی کنید؛ حروف و زیرخط‌ها باید درست باشند.
  • متن‌هایی مثل Python و زرد را داخل کوتیشن تکی قرار دهید.
  • برای ترکیب چند شرط از AND یا OR با منطق درست استفاده کنید.
  • اگر نتیجه صفر ردیف بود، لزوماً خطای نرم‌افزاری نیست؛ شاید شرط شما هیچ رکوردی را پیدا نمی‌کند.

قوانین و تحویل نهایی مأموریت

  1. هر تیم باید نام فرد موردنظر، شناسهٔ او و سه سرنخ پشتیبان را ثبت کند.
  2. حداقل سه کوئری SQL که برای رسیدن به نتیجه استفاده شده‌اند تحویل دهید.
  3. توضیح دهید چرا صرفاً داشتن ژاکت زرد برای نتیجه‌گیری کافی نیست.
  4. تا مرحلهٔ آخر، جدول final_message را مشاهده نکنید.
  5. هیچ رکوردی را حذف یا ویرایش نکنید.

بعد از این مأموریت چه یاد می‌گیریم؟

در ادامهٔ دوره با طراحی جدول‌ها، رابطهٔ بین داده‌ها، JOIN، مرتب‌سازی و تحلیل داده‌ها آشنا می‌شویم.